વિચારો.કોમ પર પ્રકાશિત થયેલ કલ્પેશ સોનીના લેખોનો સંગ્રહ, નવા સ્વરૂપે !

વાચકમિત્રોની સેવામાંં . . .

ચહેરો મારો ઢાંકેલો કે ફાગણ આ’યો

છાતી મારી ખુલ્લી રે કે ફાગણ આ’યો

લાજ મને બહુ આવે રે કે ફાગણ આ’યો .. . . (1)

ઊભી બજારે બેઠી રે કે ફાગણ આ’યો

સાયબો મારો રંગરંગીલો ફાગણ લા’યો

સાથે રંગીન ચૂડલો લા’યો ફાગણ આ’યો . . . (2)

જાહેરમાં એ હાથ ઝાલતો ઝાલણ  આ’યો

લાજ મેં તો નેવે મૂકી ફાગણ આ’યો

સાસુ-નણદી જલતી રે’તી ફાગણ આ’યો . . . (3)

તન-મન સઘળું વારી ગઈ કે ફાગણ આ’યો

દિલના રા’યને જાણી ગઈ કે ફાગણ આ’યો

તેથી અઢળક હેત વહાવે ફાગણ આ’યો . . . (4)

પાગલ થઈને પાગલ કરતો પાગલ આ’યો

પ્રેમથી ઘાયલ,, ધૂનમાં પાગલ પાગલ આ’યો

આથી મારા મનને ભા’યો, ફાગણ આ’યો . . . (5)

Advertisements

સાચું ઘર સાસરીયું

આપણે ત્યાં દિકરીનું સાચું ઘર એના સાસરીયાને માનવામાં આવે છે. આથી ઘણા સંજોગોમાં સાસરિયા દિકરીને દુ:ખ દેતા હોય તો પણ એના મા-બાપ પરાણે એને સાસરીમાં ધકેલતા હોય છે. દિકરી બ-ત્રણ વાર ફરિયાદ કરે કે, ‘મા, હવે આ છેલ્લી વાર તમે મને જોઈ રહ્યા છો. ફરી વખત કદાચ મારો ચહેરો તમને જોવા નહી મળે.’ એનો અર્થ એ થાય કે કાં તો સાસરિયા દિકરીને મારી નાંખે અથવા દિકરી સાસરીના ત્રાસથી કંટાળીને આત્મહત્યા કરી નાંખે. તેમ છતાં દિકરીના માબાપ દિકરીના આવા વેણ સામે પોતાની લાચારી જાહેર કરે છે. તેઓ એવું માને છે કે દિકરીના ભાઈઓ એટલે કે પોતાના દિકરાઓ દિકરીને (તેઓની બહેનને) સાચવવાની ના પાડી દેશે અથવા ભાભીઓ દિકરીને મહેણા મારીને પિયરમાં એનું જીવવું મૃત્યુ બદતર કરી નાંખશે. વાત પણ સાચી છે. મા-બાપ દિકરીને સાચવી લે પરંતુ એના ભાઈ-ભાભીઓ તો ન જ સાચવે. પરંતુ આ વાત બરાબર નથી. દિકરીને એના નસીબના કે ભગવાનના ભરોસે છોડી દેવાની જરૂર નથી. આમ પણ મા-બાપ મરતા સુધી પોતાના દિકરાઓને પોતાની મિલકતમાંથી ફુટી કોડી પણ આપતા નથી. એ બાબતમાં મા-બાપ પોતાનો સ્વાર્થ બરાબર સાચવે છે. એની સામે દિકરાઓની નારાજગી વહોરી લે છે પરંતુ તેઓને મિલકતમાં ભાગ તો મા-બાપના મર્યા બાદ જ મળે છે. શક્ય છે કે એ માટે મા-બાપને દિકરાઓથી જુદા રહીને, કામવાળીઓની સેવા લઈને જીવવું પડે તો એ રીતે જીવવા સામે પણ મા-બાપને કોઈ વાંધો નથી હોતો. પરંતુ દિકરીને સાચવવાની વાત આવે એટલે તેઓ લાચાર છે – એવું બતાવે છે. આમ પણ મા-બાપ દિકરીને પોતાની મિલકતમાં સરખો ભાગ આપવાના મતના નથી હોતા. તેઓ મોટે ભાગે દિકરી પાસે એવા લખાણ પર સહી કરાવી લેતા હોય છે કે, ‘હું રાજી-ખુશીથી મારા મા-બાપની મિલકતમાંથી મારો ભાગ જતો કરું છું.’ એ માટે દિકરીની માતા જ દિકરીને એવું સમજાવે છે કે દિકરી પરણીને સાસરે જાય, ત્યાં એને બાળક જન્મે, એના ઘરે જીવનભર અનેક પ્રસંગો આવે ત્યારે એ તમામ પ્રસંગો પાછળ દિકરીનો ભાઈ જ ખર્ચ કરવાનો છે આથી દિકરીને મિલકતમાં ભાગ આપ્યો નથી. અને કહ્યાગરી દિકરી આ વાત માની પણ જાય છે.

સાસરિયાના ત્રાસથી દિકરી મરી જાય એ મા-બાપને મંજૂર હોય છે પરંતુ લગ્ન બાદ એના જીવનની વ્યવસ્થા કરવાનું મંજૂર નથી હોતું. એવું શા માટે ન બને કે દુ:ખી દિકરી પોતાના પિયરમાં આવી છે તો પોતાની મિલકત દિકરાઓને ન આપતા તેઓ એમાંથી દિકરીને એક ભાડાનું અથવા નાનું-માલિકીનું મકાન લઈ આપે, ઘરવખરી વસાવી આપે, એને પગભર થવા કોઈ હુન્નર શીખવા માટે તેમજ નવો ધંધો શરૂ કરવા કાચા માલની ખરીદી માટે જરૂરી નાણા આપે, શરૂઆતમાં થોડા વર્ષો એને ખાધાખોરાકી પૂરી પાડે ! સ્વમાની દિકરી કમાવીને ધીરે-ધીરે એ નાણા પરત પણ કરી દે એવું બને અથવા મા-બાપ દિકરાઓને કહી દે કે, ‘દુ:ખી દિકરી મોતને વ્હાલુ ન કરે એ માટે આવું કરવું જરૂરી હતું માટે કર્યું છે. તમારે પણ થોડું જતું કરવાની ભાવના રાખીને બહેનને સુખી કરવાનો ભાવ રાખવો જોઈએ.’ પરંતુ ના જાણે કેમ, મા-બાપ દ્વારા દિકરાને એટલો બધો પ્રેમ કરવામાં આવે છે કે દિકરીને મોટે ભાગે અન્યાય થઈ જાય છે ! આવા સંસ્કારોને કારણે પણ દિકરીના જન્મને અભિશાપ માનવામાં આવે છે. પરિણામે દિકરીને ગર્ભમાં મારી નાંખવાનું મા-બાપ પસંદ કરે છે.

દિકરીના ઘરનું પાણી પણ ન પીવાય

બીજો એક અગત્યનો મુદ્દો એ છે કે મા-બાપ કહે છે, દિકરીના ઘરનું પાણી પણ ન પીવાય. આ બાબત કોઈ તીવ્ર બુદ્ધિ પ્રતિભા ધરાવનારે ઊભી કરી હોવી જોઈએ. કારણ કે આપણે ત્યાં જમવાની વાનગી બનાવીને મહેમાનગતિ કરવામાં આવે છે. કોઈ પણ ઘરમાં આવેલા મહેમાનને ચેનલ્સ પર આવતા અતિ મહત્વના મુદ્દા વિશે કે પછી વાંચેલા મહત્વના પુસ્તકના દર્શન કરાવીને મહેમાનગતિ કરાતી નથી. એટલે મા-બાપ દિકરીને મળવા, એની સાથે વાતો કરવા એના ઘરે જાય ત્યારે દિકરી વાનગીઓ બનાવવા રસોડામાં પહોંચી જાય. ત્યારબાદ એ વાનગીઓ પીરસવાની, ગરમાગરમ મળે એ માટે સતત રસોડામાંથી હૉલમાં દોડાદોડી કરતા રહેવાનું. આ બધું કરવામાં દિકરીને ધન્યતા અનુભવાતી હોય એ અલગ બાબત છે પરંતુ મા-બાપની દિકરી સાથે બેસવાની, એની સાથે વાત કરવાની ઈચ્છા પુરી નથી થતી એનું શું ? એવું નથી કે મા-બાપને જમાઈ કે એમના માતા-પિતા સાથે વાત કરવી નથી ગમતી. પરંતુ દિકરીના ઘરે જવાનો તેઓનો હેતુ ખાસ તો દિકરી સાથે વાત કરવાનો હોય છે. દિકરીને ત્યાં તો પાણી પણ ન લેવાય. એટલે દિકરી ઘરે આવેલા મા-બાપની મહેમાનગતિ કરવામાંથી મુક્ત. પછી એ મા-બાપ સાથે વધુ સમય બેસી શકે. જો કે આજકાલ તો ઘણા પરિવારોમાં તૈયાર વાનગીઓ બજારમાંથી લઈ આવીને પીરસવામાં આવતી હોય છે. આથી દિકરી પાસે નથી બેસતી એ સમસ્યા રહેતી નથી. તેમ છતાં ઘણા વૃદ્ધ મા-બાપો બહારનું ખાવાનું પસંદ નથી કરતા આથી પણ તેઓ દિકરીના ઘરનું ખાતા નથી.

દિકરા-દિકરી તેમજ દિકરો-વહુ વચ્ચે કરાતો ભેદભાવ

  • ઘરમાં દિકરો બિમાર પડે તો એની પાછળ રુપિયા ખર્ચતી વખતે હિસાબ નથી જોવાતો. જ્યારે વહુ માંદગીમાં સપડાય તો એણે એની મેળે સાજા થઈ જવું પડે છે.
  • દિકરો ઑફિસમાં રજા રાખી શકે છે જ્યારે વહુને ઘરકામમાંથી રજા મળી શકતી નથી.
  • દિકરાના ભણતર પાછળ મોટો ખર્ચ કરવામાં આવે છે જ્યારે દિકરી 10+2 પાસ થઈ જાય એટલે ઘણું થયું એમ માની લેવામાં આવે છે. છતાં સામાન્ય અભ્યાસક્રમની કૉલેજમાં પ્રવેશ આપાવીને એ ગ્રેજ્યુએટ થાય ત્યાં સુધી ભણવા દેવામાં આવે છે.
  • બન્નેના લગ્નપ્રસંગના આયોજન બાબત પણ ઘણો તફાવત રાખવામાં આવે છે.
  • વહુનું બેંક બેલેંસ જુદું ન રાખીને એને આર્થિક રીતે હંમેશા પોતાના પતિ પર નિર્ભર રાખવામાં આવે છે.
  • હંમેશા વહુને શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે. પડોશણને ત્યાં શું કામ ગઈ હતી ? બહાર ગઈ હતી તો આટલી વાર કેમ લાગી ? કોનો ફોન હતો ? કોને ફોન કર્યો ? અમારી તબિયત બગડે એવું ખાવામાં કંઈ નાંખ્યું તો નથી ને ! વગેરે.
  • પતિની બદલી થાય તો પત્નીએ નોકરી છોડીને એની સાથે જવું પડે. પરંતુ પત્નીને વધુ સારા પગારની નોકરી મળતી હોય તો એના પોસ્ટિંગના સ્થળે પતિ આવવા તૈયાર ન થાય.
  • દિકરાના જન્મને વધાવવામાં આવે જ્યારે દિકરીના જન્મને અભિશાપ માનવામાં આવે.
  • છોકરો લગ્ન હેતુ છોકરીને જોવા માટે જાય. એને સાડીમાં, ડ્રેસમાં, જીંસ-ટી-શર્ટમાં જુએ અને પછી નાપસંદ કરીને છોકરીનું અપમાન કરે. જ્યારે દિકરીને, જે છોકરાએ પસંદ કરી હોય એની સાથે લગ્ન કરવાનું દબાણ કરવામાં આવે.

આવા ઘણા કારણોસર દિકરી મા-બાપની અણગમતી બનીને રહી જાય છે. આથી એના આગમનને કાં તો રોકવામાં આવે છે અથવા એના વ્યક્તિત્વની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે. દિકરા-દિકરી બન્ને ઈશ્વરની ભેટ છે એમ માનીને એનો સ્વીકાર કરવાથી ઈશ્વર રાજી થાય છે. કારણ કે ઈશ્વર બન્નેમાં કોઈ ભેદ જોતો નથી. બન્ને ઈશ્વરના અતિ પ્રિય સર્જનો છે. આપણે દિકરીને દિકરા જેટલી જ ઉચ્ચ તાલીમ-શિક્ષણ આપીને, તેઓ સારામાં સારી રીતે ઉછેર કરીને ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

જેને ત્યાં દિકરીઓ વધુ હોય અથવા માત્ર દિકરીઓ જ હોય એવા મા-બાપ પર દયા ખાઈને નહી પરંતુ તેઓની જરૂરિયાત સમજીને તેઓના પડોશીઓ, મિત્રો, સગાંઓ, પરિચિતો વગેરેએ તેઓની દિકરીઓની જરૂરિયાતો પુરી કરવી જોઈએ. એ દિકરીઓ ગૌરીવ્રત અથવા અન્ય કોઈ વ્રત કરે તો એને ત્યાં દિકરીઓ માટે સુકો મેવો (ડ્રાયફ્રુટ્સ) પહોંચતા કરવા જોઈએ. એ દિકરીઓ 10મા 12મા ધોરણમાં આવે તો આવશ્યકતા મુજબ નવી સાયકલ અથવા સ્કૂટી વસાવી આપવી. કોઈ સમર્થ તેઓ માટે અભ્યાસના પુસ્તકો-નોટબુક્સની વ્યવસ્થા કરે. કોઈ તેઓને કપડા લઈ દે. કોઈ એમના લગ્ન સુદ્ધાં કરાવી દે. બધા ભેગા થઈને લગ્ન માટેનો જુદો-જુદો સામાન લઈ આવે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે દિકરીનો જન્મ એના મા-બાપને બોજારૂપ લાગવા ન દેવો એ સમાજની જવાબદારી છે. માત્ર ગરીબને રોટી-કપડા આપી દેવા પૂરતું નથી. જેની પાસે અઢળક નાણા છે એવા ધનવાનોની મુંઝવણ છે કે પોતાનો કમાવેલો પૈસો દાનમાં આપવો છે તો ક્યાં આપવો.

એક અબજોપતિ, જે ગામડામાં રહે છે એણે એક કરોડ રુપિયાનું સોનું મંદિરમાં આપ્યું. બહુ સારી વાત છે. તેઓ જે ગામમાં રહે છે એ ગામ દસકાઓથી પીવાના પાણીની તેમજ ડ્રેનેજ (ગટર) લાઈનની સુવિધાથી વંચિત છે. ગામની દિકરીઓ, બહેનો, માતાઓ ખુલ્લામાં જાજરૂ જાય છે. બંધિયાર તળાવના ગંદા પાણીમાં કપડા ધુએ છે. પાણી માટે દૂર-દૂર સુધી બેડાં ઊંચકીને જવું પડે છે. ગામમાં પાકા રસ્તા ન હોવાથી એંઠવાડના પાણીનો ખુલ્લેઆમ નિકાલ કરાતો હોવાથી કાદવ તેમજ ગંદકી થાય છે. આ બહેનોની સમસ્યા તરફ જોઈને એ ભાઈએ સરકાર સાથે સહકાર કરીને પોતાનું નાણું વાપર્યું હોય તો મંદિરરૂપી શરીરમાં બિરાજતા ભગવાન જરૂર આશિર્વાદ આપે. સેંકડો પરિવારોના આત્માની પ્રસન્નતા જોઈને આપનારનું હૈયું જરૂર ઠરે છે. મંદિરમાં દાન આપવું ખુબ સારું છે એની ના નથી. આ તો એક વિચાર છે. એ દાન આપ્યા પછી પણ ધનવાન પાસે નાણા તો રહેવાના જ છે ! તો એનો ઉપયોગ તેઓ ગામના વિકાસ માટે કરી શકે.

મોદીજીની કેન્દ્રસરકારની કામગીરી જુઓ. ગર્ભવતી મહિલાને માટે 26 અઠવાડિયાની પગાર કપાયા વિનાની રજાઓ મંજૂર કરવામાં આવી. આવું બને એટલે નોકરિયાત અથવા કામકાજી મહિલાને આર્થિક લાભ થાય. પરિણામે દિકરીનો જન્મ આવકારદાયક બને. એટલું જ નહી, કામકાજી મહિલાઓ નોકરીના કારણે સમય ન હોવાથી પોતાના બાળકને પ્રેમ આપી શકવાની નથી, એની સારસંભાળ લઈ શકવાની નથી એવો વિચાર કરીને એને જન્મ આપવાથી દૂર રહે છે. પરંતુ પગારમાં કોઈ કાપ નથી મુકાવાનો તેમજ કામકાજના સમય દરમિયાન પણ સ્ત્રી પોતાના બાળકને મળી શકવાની છે એટલું જ નહી એના બાળક માટે સુવા, ખાવાની વ્યવસ્થા કંપની કરવાની હોય તો સ્ત્રી બાળકને જન્મ આપતાં અચકાશે નહી. આ લાભ બાળકને દત્તક લેનાર તેમજ સરોગેટ મધર (ગર્ભાશય ભાડે આપનાર મહિલા) ને પણ મળવાનો છે. કાયદો પસાર થાય છે પ્રસૂતા સ્ત્રીને લગતો પરંતુ એનો સીધો લાભ મળે છે એના પતિને તેમજ સારાય પરિવારને ! કારણ કે આ કાયદાને પરિણામે ઘરમાં બાળકના જન્મને હવે કોઈ રુકાવટ આવવાની નથી. બાળકના જન્મના આનંદનો લાભ આખો પરિવાર ઉઠાવવાનો છે.

સહાનુભૂતિ

માણસ રુપિયા ખર્ચે છે તે સમયે તેના માપદંડ કેવા જુદા-જુદા હોય છે એ બાબતની ચર્ચા આ લેખમાં કરવામાં આવી છે. એકતરફ એ ઉડાઉપણુ દાખવીને રુપિયા પાણીની જેમ ઉડાડતો જોવા મળે છે તો બીજી તરફ પાઈ-પાઈ ખર્ચતા વિચાર કરતો દેખાય છે. જ્યાં નાણા ખર્ચવા બદલ એને પ્રતિષ્ઠા મળવાની હોય, લોકોમાં વાહવાહ થવાની હોય, જ્યાં દેખાડો કરવાનો હોય ત્યાં માણસ રુપિયા વેડફી નાંખતા પાછો પડતો નથી જ્યારે કોઈ જરૂરિયાતમંદને રુપિયા ચુકવવાના થાય ત્યારે એને હિસાબ પૂછશે, અનેક પ્રશ્નો કરશે છેવટે એ ગરીબે પોતાની ખરી પરસેવાની કિંમતના માંગેલા રુપિયા આપવામાં કટકી કરશે. ઉનાળામાં માણસ પોતાના પરિવાર સાથે વોટરપાર્ક કે એવી જ કોઈ પાણી સાથે મોજમજાની રમત કરાવતી જગ્યાએ જશે ત્યાં પ્રવેશ ફીના વ્યક્તિદીઠ 500 થી 1000 રુપિયા ચુકવશે. ત્યાંના મેનેજમેંટવાળા પોતાની સાથે લાવેલ નાસ્તો અને પાણી બહાર જ મુકાવી દેશે તો એ કબૂલ રાખશે અને અંદર 5 રુપિયાના સમોસાના 25 રુપિયા, 12 રુપિયાની પાણીની બોટલના 30 રુપિયા હસતા હસતા ચુકવશે. પ્રવેશ ફી સાથે ઇંક્લુડ ફ્રી રાઈડમાંથી કેટલીક બંધ હાલતમાં હશે તો પણ કોઈ પ્રશ્ન કર્યા વિના અન્ય પેઈડ રાઈડમાં બેસીને એંજોય કરશે. આવું શામાટે ? તો કહી શકાય કે આ રીતે નાણા ખર્ચવાથી પોતાના પરિચિતો, સગાવ્હાલાઓ, મિત્રો, સહકર્મચારીઓમાં વટ પાડી શકાય છે. લોકો અહોભાવથી આવા શોખ કરનાર વ્યક્તિ તરફ જુએ છે, એની ચર્ચા થાય છે. અને લોકોમાં ચર્ચાવા માટે માણસ રુપિયા ફેંકી દેતા અચકાતો નથી.

બીજી તરફ કોઈ જરૂરિયાતમંદ માણસની પાસેથી કોઈ ચીજવસ્તુ કે સેવા ખરીદતા પહેલા અનેકવાર એની સાથે બારગેઈનિંગ કરશે અને છેવટે ખરેખર જે કિંમત હોય એના કરતાં પણ ઓછી કિંમત ચુકવીને નાણા બચાવ્યાનો આનંદ માણશે. ધોમધખતા તાપમાં 12-12 કલાક સતત ફ્રુટની લારી લઈને ચાલનારા ફ્રુટ વેચનાર પાસેથી ભાવ કરતાં ઓછા રુપિયા ચુકવીને એને લૂંટશે. રીક્ષાવાળો 5-10 રુપિયા વધારે માગતો જણાય તો સભ્યતા ગુમાવીને એની સાથે કકળાટ કરશે. બસ કંડક્ટર ‘છુટ્ટા નથી’ કહીને 2-5 રુપિયા પોતાના ખિસ્સામાં નાંખે તો અન્યાયની સામે મોરચો ખોલી બેસશે. જે સંસ્થા મોટી છે, સદ્ધર છે, પ્રતિષ્ઠીત છે એની જોહુકમી સામે નમી જવું અને નાના-ગરીબ માણસને થોડા રુપિયા માટે હેરાન કરવો – આવો બેવડો માપદંડ માણસ અપનાવે છે. ખરેખર તો માણસે જરૂરિયાતમંદ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ અથવા કરુણા દાખવવી જરૂરી છે. ફ્રુટની લારી ચલાવનાર કેટલી બધી મહેનત કરે છે ! એના ચહેરા તરફ નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે કે એ કેટલું બધું કષ્ટ સહન કરી રહ્યો છે ! કેટલાક લોકો તો ટ્રેનમાં બુટપોલીશ કરનાર છોકરા પાસે પણ બારગેઈનિંગ કરે છે. એ છોકરો પોતાના જીવનની તમામ ખુશી-આનંદ ગુમાવીને નાનપણમાં કામે લાગી ગયો છે, બની શકે કે એના પિતા ગુજરી ગયા હોય ને એણે અધવચ્ચે ભણવાનું છોડીને કામધંધે વળગી જવું પડ્યું હોય ! ચા-નાસ્તાની લારી પર 12-12 કલાક કામ કરનારા બાળકો શા માટે નાનપણમાં કામે લાગતા હશે ?

ફુટપાથ પરનું જીવન નજીકથી જોયું હશે એને ખ્યાલ હશે ! કડકડતી ઠંડીમાં આખી રાત માત્ર એ આશાએ વીતાવે છે કે સવાર પડે ત્યાં સુધી શ્વાસ ચાલુ રહે તો સૂર્ય ઉગતાં જ વધુ એક દિવસ જીવી જવાય ! વરસાદમાં પલળતા રહીને ધ્રુજતા માણસો કોરા થવા માટે ટુવાલ લેવા ક્યાં જાય ? આ લોકો અમથાય શારિરીક રીતે એટલા બધા નબળા હોય છે કે સહેજ ફટકો વાગે તો મરણશરણ થઈ જાય ! કેટલાય દયાળુ માણસો આવા લોકોને નાસ્તો તેમજ જમવાનું પહોંચાડે છે. શિયાળામાં ટુંટીયું વાળીને સુતેલા લોકોને ગરમ ધાબળા ઓઢાડે છે. વર્ષાઋતુમાં છત્રી કે રેઈનકોટ વિતરણ કરે છે. આપણી મૂળ વાત એ છે કે બધા આવા સમર્થ ન હોય કે એકસાથે ઢગલાબંધ ચીજવસ્તુનું દાન કરી શકે. પરંતુ રોજબરોજના વ્યવહારમાં નાના માણસો પ્રત્યે આપણું વર્તન સહૃદયી હોય તો તેઓ 2-5-10 રુપિયા વધારે માગતા હોય તો ખુશી-ખુશી આપી દેવા જોઈએ. શક્ય છે કે આપણી તરફ જોઈને તેઓને આશા જાગી હોય કે, ‘આ ભાઈ અથવા બહેન આપણે થોડું વધારે માંગશું તો આપી દે એવા છે’ એમ વિચારતા હોય ! કેટલાય લોકો એવા છે કે સ્પેશિયલ રીક્ષા કરવાને બદલે શેરિંગ રીક્ષા (શટલીયું) કરતા હોય છે. ઉતરવાના છેક છેલ્લા સ્થાન સુધી રીક્ષાવાળા ભાઈને બીજો કોઈ મુસાફર ન મળે તો આ મુસાફર રીક્ષાવાળાને સ્પેશિયલ રીક્ષાનું ભાડું ચુકવી દે છે. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે ભગવાને આપણા તરફ જોયું છે તો આપણે પણ નાના માણસો તરફ જોવું જોઈએ. એ લોકોને નાના ન કહીએ કારણ કે શક્ય છે કે તેઓ આર્થિક રીતે કટોકટીમાં જીવતા હોય પરંતુ વિચારોથી, દિલથી તેઓ દરિયાવદૃષ્ટિ રાખતા હોય !

પ્રારબ્ધ અને પુરુષાર્થ

આ વિષય મહાસાગર જેટલો વિશાળ છે આથી જ્યારે પણ કંઈક લખાય ત્યારે માત્ર એક કે બે મુદ્દા વિશે ચર્ચા કરવી શક્ય બને છે. પ્રારબ્ધ ભોગવવાનું થાય ત્યારે માણસની વર્તમાન પ્રવૃત્તિ એને કેવી રીતે મદદરૂપ બને છે એ જોઈએ. દા.ત. કોઈ માણસના પ્રારબ્ધમાં આજે ભુખ્યા રહેવાનું લખાયું છે. હવે જો એ માણસ તામસિક પ્રકૃતિનો હશે તો રસ્તામાં એનો કોઈ સાથે અકસ્માત થશે, એ મારામારી કરશે, પોલીસ ફરિયાદ થશે અને અંતે એ લોકઅપમાં એક દિવસ માટે ફીટ થશે. જેલનું જમવાની ટેવ ન હોવાથી એ ભુખ્યો રહેશે. જો એ માણસ રાજસિક પ્રકૃતિનો હશે તો એને પોતાની રાજકીય પાર્ટી તરફથી ફોન આવશે. એણે આખો દિવસ કામકાજમાં વ્યસ્ત રહેવાનું થશે અને જમવાનો સમય ન મળતા ભુખ્યા રહેવું પડશે. જો એ સાત્વિક પ્રકૃતિનો હશે તો વહેલી સવારે એ સ્વામિજીના સત્સંગમાં જશે. પ્રવચનમાં એને જાણ થશે કે આજે તો એકાદશી છે અને ભગવાનને એકાદશીએ ઉપવાસ રાખનારા બહુ વ્હાલા છે. આથી એ માણસથી સંકલ્પ થઈ જશે કે આજે એ કંઈ ખાશે નહી. આમ માણસની પ્રકૃતિ એના પ્રારબ્ધને ભોગવવામાં અસર કરે છે. જે તામસિક છે એ માણસ પોતાનું પ્રારબ્ધ એવી રીતે ભોગવે છે કે જેથી એને કષ્ટ થાય છે, અન્ય સાથે વેર બંધાય છે અને વધુ ભયંકર પ્રારબ્ધ નિર્માણ થાય છે. જે માણસ રાજસી છે એને પક્ષ વધુ મોટો હોદ્દો અને વધુ જવાબદારી સોંપશે. પરિણામે એ જગતમાં વધુ ને વધુ વ્યસ્ત બનતો જશે. જ્યારે જે માણસ સાત્વિક છે એ ભગવાનને પ્રિય બનશે અને અન્ય જે કોઈ પણ રીતે ભગવાનની નજીક જઈ શકાય એ માટે પ્રવૃત્ત બનશે. આમ જુદી-જુદી પ્રકૃતિના માણસો એવી રીતે પોતાના પ્રારબ્ધને ભોગવે છે કે જેનાથી ઊભું થતું નવું પ્રારબ્ધ એને સહાયભૂત અથવા નડતરરૂપ બને છે.

ભગવાન પાસે આપણે જે કંઈ પણ માગીએ એ આવતા જન્મે સેંકશન (મંજૂર) થાય છે. કારણ કે આ જન્મના ડેટા તો ભગવાને વિધાતા પાસે સેટ કરાવ્યા હોય છે એટલે એમાં કોઈ ડિસ્ટર્બંસ શક્ય નથી. આપણા જન્મના છઠ્ઠા દિવસે (છઠ્ઠી) વિધાતા આપણા સમગ્ર જીવનના લેખ લખી જાય છે અને એ પ્રમાણે જ જીવનભર બન્યા કરે છે. માટે જોઈ-વિચારીને માગવું. કારણ કે મોટે ભાગે એવું બનતું હોય છે કે આપણે માગેલું આવતા જન્મે જ્યારે આપણને મળે ત્યારે એની કોઈ જરૂર રહેતી હોતી નથી. દા.ત. મેં ગયા જન્મે ભગવાન પાસે એવું માગ્યું હશે કે, ‘ભગવાન, મને ખુબ ભુખ આપજો જેથી ભરપૂર રસાસ્વાદ કરી શકું.’ હવે આ જન્મે એ જ બાબત ખુબ તકલીફ આપે છે. કારણ કે આ જન્મે આપણે ભણ્યા એટલે જીવનમાંથી શ્રમ ગયો અને નાણા કમાવા માટે બુદ્ધિ વાપરવાની શરૂ કરી. ભુખ વધુ લાગે એટલે વધુ ખાઈએ પરંતુ શ્રમ કરવાની ટેવ નહી આથી શરીર જાડું-બેડોળ થઈ ગયું. હવે વધુ પડતી ભુખ સારી કે ખરાબ ? એટલે આ જન્મે ડાયેટીંગ કરવાની ભરપૂર કોશિશ ચાલે ! પરિણામે હતા ત્યાં ને ત્યાં.

સમાજ પુરુષપ્રધાન છે એવી કાગારોળ સ્ત્રીઓએ મચાવી છે, મચાવતી રહી છે. એનું કારણ એ છે કે પોતાની પીડા – તકલીફ – દુ:ખ – આફત – મુશ્કેલીઓ જોરશોરથી કહેવાની બાબત સ્ત્રીઓની પ્રકૃતિમાં છે. જ્યારે પુરુષ હંમેશા મુંગા રહીને પોતાની પીડાને સહન કરવાની પ્રકૃતિ ધરાવે છે. સ્ત્રીને એની સાસુ હેરાન કરે છે એના કરતાં અનેક ગણી રીતે પુરુષને એનો ઉપરી – બોસ હેરાન કરતો હોય છે. છતાં પુરુષ માત્ર પોતાના એકાદ અંગત મિત્રને કહેવા સિવાય ક્યાંય એની તકલીફોનો ઉલ્લેખ કરતો નથી. જ્યારે સ્ત્રી શક્ય હોય ત્યાં પોતાના રોદણા રડવા તૈયાર હોય છે. ચાલુ ટ્રેઈનમાં કોઈ સ્ત્રી સહપ્રવાસી મળી જાય તો એને પણ પોતાના દુ:ખની વાત કહેવાનું શરૂ કરી દેશે. આથી સ્વાભાવિક રીતે સ્ત્રીએ પોતાને ભોગવવા પડતા દુ:ખોની એટલી બધી પબ્લિસિટી કરી કે બધાને એમ જ લાગવા માંડ્યું કે સાચે જ સમાજ પુરુષપ્રધાન છે અને સદીઓથી પુરુષ સ્ત્રી જાતિ પર અત્યાચાર કરતો આવ્યો છે, બધે જ પુરુષનું જ રાજ ચાલે છે.

શું વાસ્તવમાં પુરુષનું રાજ ચાલે છે ?

સ્ત્રીઓ બહુ સારી રીતે જાણે છે કે પુરુષને પોતાની આંગળીએ કેવી રીતે નચાવવો ! ખેલ માત્ર બે સ્ત્રીઓ વચ્ચે ખરાખરીનો જામે છે. પુરુષ તો સ્ત્રી માટે માત્ર એક રમકડું છે. પરંતુ પુરુષની પત્ની અને એની મા જ્યારે આમનેસામને ટકરાય છે ત્યારે રમતમાં રસાકસી ઉમેરાય છે. ઘરમાં સ્ત્રી હિંસા થાય છે એવી રજૂઆત કરીને સમાજ પુરુષપ્રધાન છે એમ સાબિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ થોડા ઊંડા ઉતરીને જોઈએ તો જણાશે કે જે ઘરમાં પુરુષની પત્ની ઉપરાંત એની મા અને બહેન તેમજ ભાભી હોય એટલે કે પરણીને આવેલી સ્ત્રીની સાસુ, નણંદ તેમજ જેઠાણી હોય એવા ઘરમાં સ્ત્રીઓની એકબીજા માટે ઉશ્કેરણીથી પુરુષનો માત્ર હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરીને સ્ત્રી-હિંસા આચરવામાં આવતી હોય છે. આવા કિસ્સાઓમાં પુરુષ સ્ત્રીના દિમાગનું રમકડું માત્ર બનીને રહી જાય છે. વિભક્ત પરિવારમાં – જ્યાં પતિ-પત્ની અને બાળકો રહેતા હોય ત્યાં સ્ત્રી-હિંસા નહિવત હોય છે.

કયા સંબંધો મજબૂત બને છે ?

લગ્ન બાદ કયા સંબંધો મજબૂત બને છે અને કયા સંબંધોમાં શિથિલતા આવે છે ? આપણને સૌને જાણ છે કે લગ્ન બાદ પુરુષના સગા પુરુષથી દૂર જાય છે અને સ્ત્રીના (પત્નીના) સગા પુરુષની નજીક આવે છે. જેમ કે પુરુષ પોતાના ભાઈથી થોડો દૂર થાય છે અને કાલાનુક્રમે આ અંતર વધતું જ જાય છે. જ્યારે સાળા તેમજ સાઢુ ભાઈઓ એકબીજાની નજીક આવે છે. સાળા અને સાઢુ ઘરે આવે ત્યારે તેઓની આગતા-સ્વાગતા કેવી રીતે થાય છે અને પુરુષના ભાઈઓ આવે ત્યારે તેઓની સરભરા ઘરમાં કેવી રીતે થાય છે એ આપણે સૌ જાણીએ જ છીએ. ઘરમાં બનાવેલ રસોઈની વિવિધતાથી લઈને હોટેલમાં જમવા જવાના, બહાર ફરવા જવાના કાર્યક્રમો બની જાય છે. જ્યારે પુરુષના ભાઈઓ આવે ત્યારે તેની પત્ની તેઓ સાથે હળવા-ભળવામાં ઉદાસીનતા બતાવે છે.

બાળકોને કોણ ગમે ? મામા અને માસી ! કહેવત છે ને કે, મોસાળમાં જમણ ને પીરસનાર મા ! ફોઈ અને ફુઆને લઈને કોઈ કહેવત છે ? વેકેશનમાં ક્યાં જવાનું ? તો કહે, મામાના ઘરે ! દિકરીના લગ્ન બાદ એના ઘરે આવનારા તમામ પ્રસંગોએ વ્યવહાર કોણ કરે ? તો કહે, દિકરીનો ભાઈ એટલે કે દિકરીના સંતાનોના મામા ! આમ તમામ સામાજિક વ્યવહારોમાં સ્ત્રીના પિયર પક્ષના સગાં જ આગળ હોય ! એ જ રીતે પુરુષના ભાઈ હોય તો એ પણ એની પત્નીના પિયર પક્ષના સગાં સાચવવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયો હોય ! ને પુરુષની બહેનના પ્રસંગો સાચવવાની જવાબદારી બહેનના ભાઈની બની રહે !

ઘરમાં સેવાપૂજા માટે કોઈ એક સંપ્રદાયનું ચલણ હોય છે. આ બાબતે પુરુષ તદ્દન અજાણ અને અસંગ હોય છે. ઘરમાં હાલમાં ચાલી રહેલો સંપ્રદાય કોના થકી ઘરમાં આવ્યો એમ પૂછવામાં આવે તો પુરુષવર્ગ એનાથી અજાણ જ હોવાનો ! પરંતુ તપાસ કરીએ તો જાણવા મળે કે જે-તે પ્રચલિત સંપ્રદાય હાલ સાસુનો હોદ્દો ભોગવતી સ્ત્રી પોતાના પિયરથી સાથે લાવી હોય અને એણે એ સંપ્રદાયને પ્રવર્તાવ્યો હોય ! પછી શું થાય ? પરણીને નવી આવેલી વહુ પોતાના પિયરથી પોતાનો સંપ્રદાય લઈને આવી હોય, એને પ્રવર્તાવાનો પ્રયત્ન શરૂ કરે. એમાં સંઘર્ષ થાય ને જે મજબૂત હોય એનું ચલણ રહે ! પરંતુ આ બાબતે પણ ઘરમાં સ્ત્રીઓનું ચલણ હોય છે એ મુદ્દો છે.

વારસાઈ મિલકતમાં ભાગ પાડવાનો મુદ્દો ભાઈઓમાં તકરારનું કારણ બની જાય છે. અને આ તકરાર સંબંધ વિચ્છેદ સુધી પહોંચે છે. જ્યારે પત્નીના સગાં સાથે મોટે ભાગે તકરાર એટલી તીવ્ર નથી હોતી કે સાસરીમાં સંબંધ વિચ્છેદ થાય. અહીં પતિની મા દહેજ માટે વહુ પર દબાણ કરતી હોય તો એ વહુ હોંશિયારીથી પોતાના પતિને સમજાવી-પટાવી લે છે. પરિણામે એ મુદ્દો નિષ્ક્રિય બની જાય છે. અને એ જ સ્ત્રી પોતાના પતિને એના ભાઈઓ સાથે મિલકતમાં ભાગ અંગે લડી લેવા ઉશ્કેરે છે. આથી પણ પુરુષના સગાં વચ્ચે મનમોટાવ વધતાં અંતર વધતું જાય છે.

સ્ત્રી પક્ષે સંબંધો મજબૂત બને છે પરંતુ એમાં સહૃદયતા કે આત્મીયતા હોય જ છે એવું નથી. જમાઈમાં અક્કલ ન હોય તો સાસરીમાં એને આબાદ છેતરવામાં આવે. સસરા તેમજ સાસુ જમાઈને, ‘અમારા જમાઈ તો દિકરા જેવા છે’ એમ કહે એટલે જમાઈ સાચું માની જાય.

પહેલા દિવસે પરોણો ને બીજા દિવસે પઈ.

ત્રીજો દિવસ રોકાય એની અક્કલ ગઈ.

એટલે કે જે દિવસે જમાઈ આવે એ દિવસે એને મહેમાન ગણવામાં આવે. બીજા દિવસે એ રહે તો એની કિંમત પાઈ એટલે કે એક નવા પૈસા જેટલી થઈ જાય. અને ત્રીજા દિવસે તો એ જ જમાઈ રોકાય, જેને અક્કલ જ ન હોય ! એક રાત પણ લગ્ન બાદ સાસરીમાં રોકાવાનું ન હોય એ વાત ભુલીને દિવસોના દિવસો સુધી સાસરીમાં રોકાઈ રહે. સાસુ અને સસરા પછી જમાઈ પાસે ઘરના એવા નાના-મોટા કામો કરાવવા માંડે કે જે તેઓના હરામખોર દિકરાઓ ના કરતા હોય ! ટાપા-ટૈયા એટલે કે કામ માટે ધક્કા ખવડાવવાનું શરૂ કરી દે. દિકરાઓ બેડરૂમમાં સૂતા હોય અથવા રસોડામાં સારું-સારું જમતા હોય ને આ નવા દિકરા એવા જમાઈ રાજ ઘરના માળીયા પર ચડીને એની સાફસફાઈ કરી રહ્યા હોય ! બંધ પડેલા પંખા, લાઈટો, રેડીયા, ટી.વી., કોમ્પ્યુટર રીપેર કરી રહ્યા હોય. હોંશિયાર જમાઈ હોય તો જેવા સાસુ-સસરા કહે કે, ‘અમારા જમાઈ તો દિકરા જેવા છે’ એટલે તરત જ પૂછી લેવું જોઈએ, શું ભાગ પાડો ત્યારે મારો ભાગ મને આપવાના છો ?’ ત્યારે ખબર પડે કે જમાઈના ભાગની વાત તો જવા દો, સગી દિકરીને પણ એના ભાગે આવતું ન આપીને, એને પટાવી લઈને, દિકરાઓને ભાગ આપવામાં પોતાને કોઈ વાંધો નથી એવા લખાણ નીચે સહી કરાવી લેવામાં આવે છે !

અહંકાર

માણસનો ઘણો મોટો શત્રુ એનો અહંકાર છે. એક વિદ્વાને કહ્યું હતું કે માણસ રસ્તે ચાલે છે એની લંબાઈ માંડ છ ફૂટ હોય છે પરંતુ એના અહંકારની લંબાઈ આકાશ જેટલી ઊંચી હોય છે. આકાશમાં જતાં વિમાનની ઘર્રઘરાટી એના અહંને ઠેસ પહોંચાડતી હોય છે. રાવણને કોઈએ હરાવ્યો હોય તો એના અહંકારે ! વેદના અભ્યાસુ વિદ્વાન, શિવજીના પરમ ભક્ત એવા રાવણને એના અહંકારે જબરદસ્ત પજવ્યો હતો. અહંકારને કારણે સમર્થ એવા રામ સાથે એની દુશ્મનાવટ થઈ અને એની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ. વિદુરનીતિમાં ધૃતરાષ્ટ્ર દ્વારા પૂછાયેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં વિદુરજી કહે છે, ‘માણસનું સમર્થ પુરુષ સાથે વેર બંધાય છે ત્યારે એની ઊંઘ જતી રહે છે.’ આ અહંકારને જીતવા માટે માણસે નમ્ર બનવું જોઈએ. કોઈ બાબત નમ્રતાથી સ્વીકારતા ન આવડે તો એ લાચારીથી સ્વીકારવી પડે છે અને એમ કરવામાં માણસને અસહ્ય માનસિક પીડા થાય છે. માણસને આ વ્યાવહારિક જગત પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા માટે એની લાયકાત પ્રમાણે માન-સ્થાન આપે છે અને માણસ એનાથી ટેવાઈ જાય છે. ત્યારબાદ એ માનપાનની આદત પડી જવાના કારણે એને ઘણી મુશ્કેલી થાય છે. અધ્યાત્મના ક્ષેત્રમાં કોઈ સંત-મહાપુરુષના સમાગમમાં જવાનું, તેઓની સાથે રહેવાનું થાય ત્યારે પોતાની વ્યાવહારિક લાયકાત, માન-મોભો, હોદ્દો-પ્રતિષ્ઠા વગેરે બાજુ પર મુકવાના હોય છે. કારણ કે સાચા સંત-મહાપુરુષને કોઈ માણસ પાસેથી કંઈ લેવાની અપેક્ષા હોતી નથી. અધ્યાત્મ માર્ગે પ્રગતિ કરવા માંગતા માણસોએ આવા સંતની ચરણરજ માથે ચડાવવાની હોય છે. પરંતુ આવા પવિત્ર સ્થાનમાં માણસ પોતાનો અહંકાર બાજુ પર ન મુકી શકે તો એનો વિકાસ શક્ય બનતો નથી.

અહંકારને સાચવવા માટે માણસે કેટલું બધું મથવું પડતું હોય છે ! છતાં માણસને પોતાનો અહંકાર એટલો બધો વહાલો હોય છે કે જિંદગીભર ગમે તે ભોગે એને સાચવવા મથતો રહે છે. માણસ પાસે બુદ્ધિ છે, તે વિચારી શકે છે પરંતુ એક મહાપુરુષે કહ્યું છે તેમ, ‘માણસની બુદ્ધિના દરવાજે અહંકાર નામનો દરવાન કહો કે પહેરેદાર, ઊભો હોય છે. એ સારા વિચારોને અંદર આવવા જ દેતો નથી આથી માણસ ખાલીખમ રહી જાય છે.’ મહાપુરુષ માણસની સેવા-ભાવનાથી પ્રસન્ન થઈને એના પર કૃપા કરવા એના અહંકારનો ઈલાજ કરવા માંગે છે, જેથી માણસ હળવોફુલ થઈને જીવન માણી શકે. પરંતુ માણસ આ વાત જાણતો ન હોવાને કારણે મહાપુરુષનું વર્તન ન ગમતાં તેઓનો સમાગમ છોડીને જતો રહે છે. કોઈ માણસ સંતના આશ્રમમાં જાય એટલે સ્વાભાવિક રીતે સંત પૂછે, ‘આપ શું કરો છો?’ એટલે માણસ પોતાનું વર્ણન કરવા લાગે. શાંતિથી સાંભળ્યા બાદ સ્વામિજી પૂછે, ‘આપ રોકાવાના છો ?’ એટલે આ ભાઈ કહે, ‘સ્વામિજી, મારી ત્રણ દિવસ આપના સમાગમની ઈચ્છા છે.’ સ્વામિજી કહે, ‘સરસ.’ ત્યારબાદ આશ્રમના અંતેવાસીને આ ભાઈની સોંપણી કરતાં સ્વામિજી કહે, ‘આ ભાઈ ત્રણ દિવસ આશ્રમમાં રહેવાના છે, તેઓને સારી રીતે રાખજો.’ ત્યારબાદ અંતેવાસી એ ભાઈને અશ્રમમાં લઈ જઈને પૂછે, ‘આપને શું કામ ફાવશે ?’ એટલે પહેલા તો આ ભાઈ ચમકે. પછી ખ્યાલ આવે કે આખો દિવસ જ્ઞાનની વાતો ન થાય એટલે બાકીના સમયમાં થોડું કામ કરવાનું રહે. એટલે નમ્રતાથી ભાઈ પૂછે, ‘અહીં કયું કામ સામાન્ય રીતે કરવાનું રહે છે ? અથવા એમ કરોને, આપને જે ઠીક લાગે એ કામ મને સોંપો ને !’ એટલે અંતેવાસી કહે, ‘આપ રસોડામાં જઈને થોડું શાક સુધારી આપો ને !’ એટલે ભાઈ ફરીથી ચમકે, ‘મારે અહીં શાક સુધારવાનું ? ચાલો, એક નવો અનુભવ લઈ લઈએ.’ એમ વિચારીને ભાઈ કામે લાગે. ત્યારબાદ ભાઈને બાગકામ સોંપવામાં આવે. ત્યાં તો કપડા માટી વાળા થાય. થોડો પરસેવો પણ પડે. જો ટકી ગયા તો સારી વાત છે, અન્યથા ભાઈનો સાંજ પડે જવાબ આવી જાય, સ્વામિજી, મારી તો ઘણી ઈચ્છા હતી, રોકાવાની. પરંતુ ઘરેથી ફોન આવ્યો છે, અરજંટ છે એટલે મારે જવું પડશે.’ અને ભાઈ ચાલ્યા જાય. તેઓને થાય, આ બધું તો મારી ઘરવાળી મારી પાસે કરાવે જ છે ને ! આશ્રમમાં આ બધું કરવાને અધ્યાત્મ સાથે શું લાગેવળગે ?’ આમ ભાઈ પોતે નક્કી કરે કે અધ્યાત્મ એટલે શું ?’ માણસ પોતાને લાગેલા લેબલો ઓછા કરતાં કરતાં સાવ કાઢી નાંખે ત્યારે એ હળવો ફુલ થઈ જાય છે, એ વાતની માણસને જાણ હોતી નથી. કોઈ ધોળા બગલા જેવા કપડા પહેરીને નેતા જેવો માણસ આશ્રમમાં સેવા કરવા આવે એટલે સ્વામિજી કહે, ‘ભાઈ, પાંચ ડબ્બા તેલ મોટી કડાહીમાં ઠાલવી આપો ને !’ જો એ સજ્જન તરત બાંયો ચડાવીને ડબ્બો ઊંચકવાની તૈયારી કરે તો સ્વામિજીના તૈયાર રાખેલા જુવાનિયાઓ આ સજ્જનને એ કામ કરવા ન દે. પોતે જ પાંચેય ડબ્બા કડાહીમાં ઠાલવી નાંખે ! પરંતુ એ પહેલા આવેલ ભાઈની માનસિકતા જરૂર ચકાસી લે !

જાહેર અભ્યાસ વર્ગમાં સ્ટેજ પરથી પ્રશ્ન પૂછાય તો એનો જવાબ કોઈ જલ્દીથી નહી આપે. વિચાર કરશે, કે આપણે ખોટા પડીશું તો ?’ આમ એના મૂળમાં અહંકાર સાચવવાની મથામણ છે. કોઈ નવા સ્થળે ગયા હોઈએ અને ત્યાં કોઈ ફોર્મ ભરવાનું હોય ને આપણને સમજણ ન પડે તો આપણે બીજાને એમાં મદદ કરવાનું તરત કહી શકતા નથી. સહજાનંદસ્વામિ પોતાના હરિભક્તના અહંકારને દૂર કરવા પોતાની તરકીબ અજમાવતા. કોઈ એક હરિભક્તને કોઈ અઘરું કામ સોંપતા. એ કામ થઈ જાય એટલે ભરી સભામાં એની વાત કરતાં. કામ કેટલું બધું અઘરું હતું ! મારો શબ્દ રાખવા હરિભક્તે કેટકેટલી મહેનત કરી ! પછી તેઓ હરિભક્તને ધન્યવાદ પણ આપે ! તેઓ એ ભક્તને હાર પહેરાવવા માંગે છે તેથી એને પોતાની પાસે પણ બોલાવે ! પરંતુ આ બધું કરતી વખતે સ્વામિજી એ વાતનું ધ્યાન રાખે કે તેઓએ કામ સોંપ્યું હોય છગનને ! અને સભામાં વખાણ કરે મગનના ! આખી સભા મગનના વખાણ કરે અને એને ધન્યવાદ આપે ! છગન પણ સૌની સાથે મળીને મગનને અભિનંદન આપે તો એનાથી છગનનો અહંકાર પણ લિસ્સો થાય, મગન સાથે એનો આત્મીયભાવ દૃઢ થાય અને ઐક્ય સ્થપાય.

અહંકાર ત્યાગ એટલે કોઈને સોંપાઈ જવું. કોઈ એક મહાપુરુષને સમર્પિત થઈને જીવન જીવવું. એ કહે એમાં પ્રતિપ્રશ્ન કર્યા વિના તેઓના શબ્દને આજ્ઞા ગણીને તેનું પ્રસન્નતાપૂર્વક પાલન કરવું. આવતીકાલે અર્જુને કેવી રીતે લડવાનું છે એની રણનીતિ સભામાં નક્કી થઈ રહી હતી. સાથી યોદ્ધાઓએ જણાવ્યું કે અર્જુન આવતી કાલે શિખંડીને પોતાની આગળ રાખીને અને પોતે એની પાછળ રહીને લડશે. અર્જુને આ સાંભળ્યું એટલે એ ક્રોધથી ધુઆંપુવાં થઈ ગયા. જગતશ્રેષ્ઠ યોદ્ધો બાયલાની જેમ એક સ્ત્રીની પાછળ સંતાઈને લડશે ? કોઈ કાળે એ શક્ય નથી. એવામાં ભગવાન કૃષ્ણ આવ્યા. તેઓએ અર્જુનને વિગત પૂછી. અર્જુને ભગવાનને પોતાની લાગણી કહી. ભગવાને કહ્યું, ‘અર્જુન, તારે આવતી કાલે શિખંડીની પાછળ રહીને લડવાનું છે.’ ‘બહુ સારું ભગવાન. એમ જ થશે.’ – અર્જુને કહ્યું. આ છે સમર્પણ. આ રીતે મન-બુદ્ધિને કેળવ્યા હોય તો અહંકાર માણસને તકલીફ આપતો નથી.

નોંધ : આ યાદી સતત અપડેટ થતી રહેશે. અવારનવાર જોતા રહેવું આથી એમાં નવા નામો ઉમેરાયા હોય તો એનો લાભ લઈ શકાય.

મિથુન (ક, છ, ઘ) :

  • કલ્પિત, કિર્તન, કાબેલ, ક્રિના , કૃત, કારિકા, કરણ, કાવ્યા, કૃતિ, કિલકા, કેતકી, કેયુરી, કોમલાંગી, કામાક્ષી, કિર્તના, કલ્પન, કુંવર, કાત્યાયની, કહાની, ક્રિશા, ક્રિશ, કિર્તન, કંદર્પ, કૃતિકા, કહાની, કેશિકા, ક્ષિતીજ, કેયુર, કાયિકા, કાર્તિક, કવન, કયાધુ, કહાની, કુંતલ,

વૃષભ (બ, વ, ઉ) :

  • બૈતુલી, બ્રોમા, બેહદ, બાહુબલી, વર્તિકા, વૃશાલી, વૃશસેન, ઉત્તરા, ઉમંગી, ઉરુજા, ઉદીપ્ત, ઉતવ્યા, વૃતાંત, વંદિની, વામા, વારિણી, વંશિકા, વાતાયની, વન્યા, વેણુ, વૈશાલી, ઉર્વશી, વિશ્વપ્રતાપ, વન્દિતા, વન્દના, વામા, વનિતા,

મેષ (અ, લ, ઈ) :

  • અદિતિ, લાવણ્યા, ઈરા, લેપા, લોપા, લવ્યા, અંતિમા, અનહદ, અનાવૃત, આયેશા, અનંગીકા, અંબર, એષા, લતિકા, લોમા, લોપામુદ્રા, અનિકેત, અપર્ણા, અર્પણ, અમર્ત્ય, અમૃતા, અમૃત, ઈષ્ટા, ઈના, આરોહ, આરુષ,

કર્ક (ડ, હ) :

  • હરિત, હરિપ્રિયા, હારિણી, હુતાશન, હની, હર્ષિલ, ડોરા, ડાયેના, ડોનલ, ડંકેશ, હેમરાજ, હયાત, હેમંત,

મકર (જ, ખ) :

  • જીતાક્ષી, જીનલ, જીતવિક્રમ, જીતસ્વી, જહાનવી, જાના, જિમી, જુવાની, જેમ્સ, જ્યોતવી, જાંબાઝ, ખયાલ, ખ્યાતિ,

મીન (દ, ચ, ઝ, થ) :

  • દીપવર્ણા, ચતુરાજ, ઝંકાર, ઝીનાલી, દિવાની, દેવપ્રિયા, દામિની, દિશાસ્વી, દિવ્યબાહુ, દિપશિખા, દિવ્યાંગી, દેવાંગી, દુલારી, ઝણકાર, દર્પણ, ઝરણ, ઝરણા, ઝંખના, ઝનક,

કુંભ (ગ, શ, ષ, સ) :

  • ગીતાક્ષી, ગીર્વાણ, ગીતજ્ઞ, ગાયેશ, ગોમીત, સ્થિરા, ગર્વીતા, સુરાલી, સુશ્રુત, સ્વીકૃત, સંપન્ન, સમર્થ, સુરાજ, શૈશવ, સ્થપતિ, ગાર્ગી, શ્રેય, સારિકા, શર્મિલી, શિવાંગી, ગીતિકા, ગર્વા,

સિંહ (મ, ટ) :

  • મનાલી, મિતવા, મંતવ્યા, માનિની, મેહુલી, મોજીલી, મિત્રા, મૈથિલી, મન્મથ, મલક, મૈત્રેયી, મૈત્રી, મંદિરા, ટીકા, ટંકાર, ટીપેશ, ટકોર, માનુની, મહિમા, માનીતી, મંથર, ત્રિકેશ, મેનકા, મિતાલી, મયૂરધ્વજ,

તુલા (ર, ત) :

  • રૂપેક્ષા, ઋતાલી, રમ્યા, તાનારીરી, તોરલ, તિલકા, રિવા, રિના, ઋતુ, ઋતાલી, ઋત, રિચા, રિયા, રેશમા, રેનીશા, રવીશ, રૂપા, રુમાની, રમિતા, રેવતી, રિષભ, ઋષભ, રવાની, રમ્ભા, રમિતા, રેહાન, રવિ, તીસ્તા, તર્પણ, રુદ્રપ્રતાપ,

ધન (ધ, ફ, ઢ, ભ) :

  • ફોરમ, ભામિની, ભવ્યા, ફાલ્ગુન, ફાલ્ગુની, ધ્વજા, ધૃતિ, ધર્મા, ધીમાન, ધૃવેશ, ધૃવ, ધામિની, ધ્વજ, ધ્યેય, ભુમા, ભરતી, ધવલ, ધરતી, ધરિત્રી, ભોમ, ભૂમિ, ભૂમિકા, ફિદા, ફના, ફોમા,

કન્યા (પ, ઠ, ણ) :

  • પતિપ્રિયા, પ્રીતિવાન, પાવન, પ્રેક્ષા, પંક્તિ, પાવની, પારાયણ, પરાશર, પ્રીતસેન, પ્રિયાંક, પલક, પ્રાપ્તિ, પ્રિતમ, પવિત્રા, પાવની, પ્રેય, પૌલોમી,

વૃશ્ચિક (ન, ય) :

  • નીલાક્ષી, નિલાંબર, યામિની, યદુ, નિયતિ, નવ્યા, નતાલી, નિરાલી, નૃત્યા, યામા, યુવાની, યુતિ, યામિની, યામિક્ષા, યુવા, યશસ્વી, યશસ્વિની, નિલિમા, નિર્લેપા, નિલા, નારી, નારિકા, નૃતાલી, યમિતા, યારી, નીતિકા, નીકિતા,

 

 

(20% શિક્ષકો બાળકોને મારતા હશે આથી એ શિક્ષકોને આ વાત લાગુ પડે છે. શિક્ષક એટલે ભાઈ અને બહેન બન્ને.)

સ્કૂલના વિદ્યાર્થીને મારવું જ પડે ? તો જ એ શિસ્તમાં રહે ? મારવાથી એનામાં શિસ્ત આવે ખરી ? મારવા સિવાયના અન્ય કોઈ અસરકારક રસ્તા નથી, જે એનામાં શિસ્ત લાવી શકે ? મોટે ભાગે છોકરાઓને જ માર પડતો હોય છે, છોકરીઓને નહી. છોકરીઓ ગેરશિસ્ત આચરતી નથી. મતલબ કે વર્ગમાં છોકરીઓ તોફાન નથી કરતી. હા, શિક્ષકને સંભળાય નહી એ રીતે અંદરોઅંદર વાતચીત જરૂર કરતી હોય છે. ઘણીવાર છોકરીઓ કોઈ રીતે મારી/અમારી નોંધ લે એ હેતુથી છોકરાઓ તોફાન કરીને શિક્ષકને પજવતા હોય છે અને એ રીતે પોતાની સ્માર્ટનેસ બતાવવાની કોશિશ કરતા હોય છે. શક્ય છે કે છોકરીઓ છાની રીતે, પોતે છોકરાઓની હરકતની નોંધ લઈ રહી છે એવું બતાવીને, તેના પર હસીને છોકરાઓને વધુ તોફાન કરવા ઉકસાવતી હોય ! છોકરાઓ મારાથી ડરવા જોઈએ તો જ એ કાબુમાં રહેશે – આવી માનસિકતા શિક્ષકમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતી હોય છે. અને એ માટે તેઓને મારવા જેવો સહેલો અન્ય કોઈ ઉપાય  હાથવગો નથી. આથી શિક્ષકો મારવાનું કામ જથ્થાબંધ રીતે કરતા હોય છે. છોકરો લેસન ન લાવ્યો હોય, વર્ગમાં વાતો કરતો હોય, તોફાન-મસ્તી કરતો હોય એટલે શિક્ષકે એક જ કામ કરવાનું, મારવાનું – સારી પેઠે ઠમઠોરી નાંખવાનો !

છોકરાઓમાં પણ જુદી-જુદી માનસિકતા હોય છે. કોઈ રીઢા થઈ ગયા હોય છે તો કોઈને માર પડે એ અપમાનજનક લાગે છે. આથી એવા છોકરાઓ, એક વખત માર પડતા પોતાનું વર્તન સુધારી લે છે. પરંતુ પેલા રીઢાઓનો, ઈલાજ માર નથી. શિક્ષક એને મારે અથવા ખખડાવે, એને કોઈ અસર નહી. વર્ગની બહાર કાઢી મૂકે કે મોટા સાહેબ પાસે લઈ જાય, કોઈ અસર નહી. એના વાલીને બોલાવવામાં આવે તો વાલી પણ કહી દે, એ અમારા કહ્યામાં નથી, એને તમારે મારવાની છૂટ છે. હવે એનું શું કરી શકાય ? તેમ છતાં સ્કૂલના સંચાલકો એના પર દયા રાખીને લાલ શેરો મારીને એને એલ.સી. પકડાવી દેતા નથી. એવા છોકરા પર દયા શા માટે કરવાની ? એક ખોટા સિક્કાને સજા કરવાથી તો દાખલો બેસે છે. બીજા છોકરાઓ એને રસ્તે જતા અટકી જાય છે. શું સ્કૂલની છાપ બગડવાની ચિંતા છે, કે છોકરાઓ ભવિષ્યમાં આવી કડક સ્કૂલમાં એડમિશન નહી લે ! કારણ કે આજ દિન સુધી કોઈ સ્કૂલે કોઈ વિદ્યાર્થીને આ રીતે એલ.સી. પકડાવ્યું હોય એવું નથી બન્યું. જો કે વિદ્યાર્થીઓ ખુબ જ તોફાન કરે છે એવી ફરિયાદ તો સ્કૂલની કાયમની હોય છે !

 કેટલીક શિક્ષક બહેનોને ક્યારેક નાના બે બાળકોનું અંદરોઅંદરનું કોઈ વર્તન સમજમાં ન આવે ત્યારે એ વિશે પૂછપરછ કર્યા વિના જ તેઓને એટલો બધો માર મારવા માંડે છે કે એ બાળકો રીતસર હેબતાઈ જાય છે અને માર સહન ન થતાં એટલું બધું રડે છે કે કસાઈને પણ દયા આવી જાય ! વિદ્યાર્થીઓના ગાલ એ માર મારવા માટેનું શિક્ષકોનું પ્રિય ક્ષેત્ર હોય છે. થપ્પડો, લાફા, ચમાટ મારવા માટે તેઓ ગાલ જ વધુ પસંદ કરે છે. મોટા છોકરાઓની વાત જવા દઈએ, પરંતુ બેથી ચાર વર્ષના નર્સરી ગ્રુપના બાળકોને ખુબ માર મારવો એ બરાબર નથી. તેઓ તો ફુલવાડીના માસુમ ફુલ સમાન છે, તેઓ પર હાથ કેવી રીતે ઉપડે ? છતાં શિક્ષિકા બહેન રીતસર એવા માસુમો પર તુટી પડતી હોય છે. ગાલ પર પપ્પી કરીને, પ્રેમાળ હાથ પંપાળીને માતા-પિતાએ ઘરેથી પોતાના વ્હાલસોયાને સ્કૂલમાં સંસ્કાર શીખવા મોકલ્યો હોય ને એ બાળકે શિક્ષકની થર્ડ ડીગ્રી સહન કરવાની માનસિકતા રાખવાની ! શિક્ષકને ખબર છે કે આ માસુમોની પોતાના ભાવ અભિવ્યક્ત કરવાની ભાષા હજુ ડેવલપ થઈ નથી આથી તેઓ માર ખાઈને પણ કોઈને કશું કહી શકવાના નથી. આથી શિક્ષક પોલીસની જેમ માત્ર એટલું જ ધ્યાનમાં રાખે છે કે મારના નિશાન બાળકના શરીર પર ક્યાંય દેખાવા જોઈએ નહી. આવું બાળક સ્કૂલે આવે ત્યારે એને કંઈ આવડતું ન હોય. એને બધું જ શીખવવું પડતું હોય ! એના માટે નાસ્તો માત્ર તૈયાર કરીને ન ચાલે, એક ડીશમાં પીરસીને એને આપવાનો થાય. બાળક ખાય થોડું ને ઢોળે વધારે, કપડાં બગાડે, એક જગ્યાએ બેસી ન રહે, અન્ય બાળકો સાથે તોફાન-મસ્તી પણ કરે. આ બધું સહન કરીને પ્રસન્ન રહેવાની તાલીમ પામેલી બહેનોને જ શિક્ષક તરીકે નર્સરી ગ્રુપમાં એપોઈંટ કરાય. એ બાળકને બાથરૂમ જવું હોય તો એની સાથે જવું પડે. એની ઝીપ ખોલીને પેંટ ઉતારીને બધી ક્રિયાઓ કરાવવી પડે. પરંતુ આવી ને આટલી બધી કાળજી લેવા માટે શિક્ષક કે મહેતરાણી માનસિક રીતે તૈયાર હોતા નથી. આથી મોટે ભાગે આ બધા કામ માટે બાળકને રામભરોસે છોડી દેવામાં આવે છે.

વાસ્તવમાં માર મારવો એ શિક્ષકની નબળાઈ છે. માર એ બાળકોમાં શિસ્ત લાવવાનો ઈલાજ નથી જ. કોઈનો ગુસ્સો કોઈના પર ! અથવા એમ કહો કે તેઓનો સ્વભાવ જ ગુસ્સાવાળો હોય એટલે બાળકો પર સહેલાઈથી ગુસ્સો કાઢી શકાય. ઉપરી અધિકારીએ, કામમાં બેકાળજી બદલ, મોડા આવવા બદલ ધમકાવ્યા હોય કે પછી ઘરે કોઈની સાથે મગજમારી કરી હોય, અડોશ-પડોશમાં સંબંધો બગડ્યા હોય, અથવા રસ્તામાં કોઈની સાથે બોલાચાલી થઈ હોય, બધું પ્રેસર, શિક્ષક બાળકોના ગાલ પર જઈને સીટી વગાડે ત્યારે નિકળે ! હું માધ્યમિક કક્ષામાં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે ગણિતના શિક્ષકે વર્ગમાં અમને વાત કરી હતી, ‘મારો જ્યારે સ્કૂલમાં ઈંટરવ્યૂ લેવાયો ત્યારે મને એક પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો, તમારી લંબાઈ ઓછી છે, તમે એકવડા બાંધાના છો, વર્ગના છોકરાઓને કેવી રીતે કાબુમાં રાખી શકશો ?’ ‘આજે તમે જુઓ છો ને ! મારે કોઈને એક આંગળી પણ અડકાડવી પડે છે ? છતાં મારા વર્ગમાં કોઈ છોકરાએ આજ દિન સુધી ક્યારેય તોફાન નથી કર્યું ! કેમ ? કારણ કે હું વર્ગમાં તૈયારી કરીને આવું છું, બરાબર ભણાવું છું. મારું પોતાનું જીવન શિસ્તમય છે આથી મારા વાણી-વર્તન-વ્યવહારમાં પણ આપને શિસ્ત જોવા મળશે. મારી આંખોની કડપ, વાણીની વેધકતા ને અભ્યાસના કામ સિવાયની બીજી કોઈ વાત નહી – આ બાબતો એવી છે કે મારે કોઈ ખાસ પ્રયત્ન નથી કરવો પડતો, બાળકોને શિસ્તમાં રાખવા માટે ! આ બધાની પાછળ વિદ્યાર્થીને મારો પ્રેમ જ અનુભવાય છે પરંતુ એ પ્રેમ વેવલો નથી, ગંભીરતાપૂર્વકનો છે, તમારા બધાના હિત અને કલ્યાણ કરનારો છે !’

આપણે જાણીએ છીએ કે વિદ્યાર્થી સ્કૂલમાં ઘણું-બધું કરી શકે, માત્ર મોઢું ન ખોલી શકે ! વર્ગમાં કે વર્ગ બહાર સ્કૂલના કેમ્પસમાં બાળકને બોલવાની કોઈ તક નથી મળતી. માત્ર સાંભળવાનું ! બોલવાનું કામ માત્ર શિક્ષકનું ! વર્ગમાં બાળક કોઈ પ્રતિભાવ ન આપી શકે. એ માત્ર સાંભળે ! અને દુર્ભાગ્યે શિક્ષક પાસે કહેવા જેવું કંઈ ખાસ હોતું નથી. ભણવાનું તો ટ્યૂશન ક્લાસમાં પણ થાય છે. માત્ર રેકોર્ડ બનાવવા, ડિગ્રી મેળવવા, ઈતર પ્રવૃત્તિ કરવા માટે સ્કૂલ હોય છે. તો પછી વર્ગમાં શિક્ષક કરે શું ? એક જ કામ છે હાથવગું અને તે એટલે હોમવર્ક તપાસવાનું ! એક બાળકની નોટ તપાસે ત્યારે બીજા બાળકો શું કરે ? વાતો જ કરે અને એમાંથી શોરબકોર શરૂ થાય, ધમાલ થાય ! શિક્ષક પાસે વિદ્યાર્થીને કહેવા જેવી, એના વિસ્મય જગતને ખોલનારી, એને જ્ઞાનથી અભિભૂત કરનારી વાતો છે ખરી ? કોઈ રીતે શિક્ષક એને મહાન, હરતી ફરતી યુનિવર્સિટી જેવો, જ્ઞાનના ખજાના સમો લાગે છે ખરો ? કે માત્ર શિસ્તની ખોખલી વાતો કરનારો ને વેઠ ઉતારીને જેમ-તેમ કરીને પિરિયડ પૂરો કરનારો અથવા પુરો થવાની રાહ જોનારો જ હોય છે ?

વિદ્યાર્થી આખા દિવસ દરમિયાન સ્કૂલમાં શિક્ષકના વાણી-વર્તન-વ્યવહારનો અભ્યાસ કરતો હોય છે. પોતાના સહકર્મી સાથે શિક્ષક કેવી રીતે વાતો કરે છે, ઉપરી અધિકારીઓ એ શિક્ષક વિશે કેવો મત ધરાવે છે, એ શિક્ષકનું પારિવારિક બેકગ્રાઉંડ કેવું છે વગેરે બાબતો શિક્ષક પ્રત્યે વિદ્યાર્થીઓમાં આદર કે અનાદર જન્માવનારી હોય છે. શિક્ષકે પોતાના વર્તનને આધારે વિદ્યાર્થીઓમાં પોતાના પ્રત્યે આદર જન્માવવાનો હોય છે. સહકર્મીઓ સાથે વાતવાતમાં હાહાહીહી કરીને મોટેથી હસનાર, કામ સિવાયનું બહુ બોલનાર, પોતે બહેરા હોય એમ જરૂર કરતાં મોટેથી બોલનાર – ઘાંટા પાડનાર શિક્ષક આદર ગુમાવે છે. શિક્ષકોએ વેલ ડ્રેસ્ડ હોવું જરૂરી છે. લઘરવઘર પહેરવેશ ધરાવતા શિક્ષકો ન ચાલે. સારી હેરસ્ટાઈલ કરવાને બદલે માત્ર એક રબ્બરથી વાળ બાંધીને આવેલી બહેન પાટીયા પર લખવા માટે દિવાલ તરફ ફરે ત્યારે છોકરીઓ તેઓની મજાક કરતી હોય છે.

એક સ્કૂલમાં શિક્ષકોને સારી સેલરી નહી મળતી હોય ! આથી એપોઈંટ થયેલો શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને પૂછે, ‘તારા પિતા શું કરે છે ?’ એ સારું કમાતા હોય તો પોતાનું વીમા એજંટ તરીકેનું કાર્ડ આપીને વિમો લેવા માટે કહેતા. તો કોઈ શિક્ષક કહેતા કે, ‘મારી પત્ની ઈમીટેશન જ્વેલરીનું કામ કરે છે. કોઈને લેવું હોય તો ઘરે આવી જજો, તમને ખાસ ડીસ્કાઉંટ આપીશું.’ એક શિક્ષક તો ચાલુ વર્ગમાં વિદ્યાર્થીએ લાવેલ ખાણીપીણીની ચીજોના પેકેટ ખોલતા ને ખાતા. સાથે-સાથે પોતાના સહકર્મી માટે અપમાનજનક વાક્ય કહેતાં કે, ‘હમણાં કૂતરો બાજુમાંથી સૂંઘતો સૂંઘતો આવી જશે !’ અને બાજુના વર્ગમાં ભણાવતા શિક્ષક ખરેખર આ વર્ગમાં આવી જતાં. પછી વિદ્યાર્થીઓ હસી પડે એટલે અપમાન, ક્રોધ, શરમ વગેરે ભાવો સાથે એ શિક્ષક જતા રહેતાં. આવું બનતું હોય ત્યાં નથી લાગતું કે શિક્ષકની ગરિમાને આવા લોકો દ્વારા ધૂળમાં મેળવવામાં આવે છે ! આ શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓમાં કેવી રીતે આદર જન્માવી શકે ? શિક્ષકે વિદ્યાર્થીની કોઈ ચીજ લેવી જ શા માટે ? અરે, જન્મદિનની ચોકલેટ પણ શિક્ષક લે તો એને બધાના દેખતાં ખાઈ ન જતાં દિવસ દરમિયાન અન્ય કોઈને પણ આપી દેવી ! એનાથી વિદ્યાર્થીઓમાં શિક્ષકોના અનેક ગુણોનું ડેમોંસ્ટ્રેશન થતું હોય છે, જે તેઓમાં શિક્ષકો માટે આદર જન્માવે છે. પરિણામે વિદ્યાર્થીઓમાં સ્વયં શિસ્ત જાગે છે. પ્રેમ, આદર વગેરે કમાવી લેવાની બાબત છે, એ માંગવાથી નથી મળતી.

Tag Cloud